İş yeri temizliğinde işverenin yasal yükümlülükleri nelerdir?

Kısa cevap: İşveren, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereği çalışma ortamını sağlıklı ve güvenli tutmak zorundadır; düzenli temizlik ve hijyen de bunun bir parçasıdır. Bina ve eklentilerine ilişkin yönetmelik, çalışma alanlarının ve tuvalet, lavabo, soyunma yeri gibi sosyal alanların düzenli temizlenmesini ister. Temizliği yapan kişiler için ise risk değerlendirmesi, eğitim, kişisel koruyucu donanım ve kimyasalların güvenli kullanımı yine işverenin sorumluluğundadır.

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı açısından temizlik iki yönlüdür: temiz iş yeri çalışanları korur, temizlik işinin kendisi de ayrı riskler taşır. Bu yazı genel bir çerçeve sunar; işletmenize özgü durumlar için iş güvenliği uzmanınızın ya da bir hukukçunun görüşünü alın.

Yasal çerçeve: hangi düzenlemeler devrede?

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenin genel yükümlülüklerini, risk değerlendirmesini, eğitimi ve çalışanların bilgilendirilmesini düzenler.
• İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik: Çalışma alanlarının, tesisatın ve sosyal alanların temizlik ve hijyen koşullarını içerir.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik: Temizlik kimyasalları da dahil olmak üzere kimyasal risklerin yönetimini düzenler.
• Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik: Eldiven, gözlük, maske gibi donanımların seçimi ve kullanımını kapsar.

Gıda işletmeleri, sağlık kuruluşları ve okullar gibi alanlarda bunlara ek olarak sektöre özgü hijyen kuralları da uygulanır.

İş yerinin kendisi için temizlik yükümlülükleri

Yönetmelik, temizliğin "ara sıra" değil düzenli ve sistemli yapılmasını bekler. Pratikte işverenin sağlaması gerekenler şunlardır:

1. Çalışma alanlarının düzenli temizliği: Zeminler, çalışma yüzeyleri ve ekipman; kir, toz ve atık birikmeyecek sıklıkta.
2. Sosyal alanların hijyeni: Tuvalet, lavabo, duş ve soyunma yerleri temiz, kullanılabilir ve yeterli sarf malzemesiyle donatılmış olmalı.
3. Kayma ve takılma risklerinin giderilmesi: Islak zemin uyarısı, dökülen sıvının hızla alınması, koridor ve kaçış yollarının boş tutulması.
4. Atıkların uygun yönetimi: Atıkların biriktirilmeden, türüne göre ayrılarak uzaklaştırılması.
5. Havalandırma ve aydınlatma tesisatının bakımı: Filtre ve menfezlerin temizliği hava kalitesini doğrudan etkiler.

Tuvalet ve lavabolar, kullanım yoğunluğu arttıkça gün içinde birden fazla kontrol edilmelidir; tek bir sabah temizliği kalabalık bir iş yerinde yeterli olmaz.

Temizliği yapan çalışanlara karşı yükümlülükler

Temizlik personeli de bir çalışandır ve işin kendine özgü riskleri vardır: kimyasal maruziyet, kayma ve düşme, yüksekte çalışma, elle taşıma ve tekrarlayan hareketler. İşveren bu riskler için:

• Temizlik işlerini risk değerlendirmesine dahil etmeli,
• Çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermeli,
• Uygun kişisel koruyucu donanımı ücretsiz sağlamalı ve kullanımını takip etmeli,
• Kullanılan kimyasalların güvenlik bilgi formlarını erişilebilir tutmalı,
• Kimyasalların orijinal, etiketli kaplarında ve uygun yerde saklanmasını sağlamalıdır.

Eğitim konuları için temizlik personeline verilen İSG eğitimleri, kimyasal belgeleri için güvenlik bilgi formu (SDS) nedir yazılarımızı okuyabilirsiniz.

Risk değerlendirmesinde temizliğin yeri

6331 sayılı Kanun, işverene iş yerindeki riskleri belirleyip önlem almasını, yani risk değerlendirmesi yapmasını zorunlu kılar. Temizlik işleri bu değerlendirmede çoğu zaman ya hiç yer almaz ya da tek satırla geçiştirilir. Oysa sahada sık rastlanan kazaların önemli bir kısmı temizlikle ilgilidir: yeni silinmiş zeminde kayan bir çalışan, yanlış karıştırılmış ürünlerden etkilenen bir temizlik görevlisi, cam silerken sandalyeden düşen bir personel.

İyi bir risk değerlendirmesi temizlik için en az şu soruları yanıtlamalıdır:

• Temizlik hangi saatlerde yapılıyor; çalışanlar ve müşteriler o sırada alanda mı?
• Hangi kimyasallar kullanılıyor, nerede saklanıyor, kim erişebiliyor?
• Yüksekte yapılan işler (cam, raf üstü, aydınlatma) için uygun merdiven ya da platform var mı?
• Ağır kova, çöp ve makineler nasıl taşınıyor?
• Gece ya da tek başına çalışan temizlik personeli acil durumda kime ulaşacak?

Sektöre göre değişen beklentiler

Genel kurallar her iş yeri için aynı olsa da beklenen hijyen düzeyi sektöre göre belirgin şekilde değişir:

Gıda işletmelerinde temizlik kayıtlarının nasıl tutulacağını restoran mutfağının denetime hazırlanmasıyla ilgili yazımızda anlattık.

Temizliği firmaya vermek sorumluluğu ortadan kaldırır mı?

Hayır, tamamen kaldırmaz. Hizmet alan işveren, kendi iş yerindeki ortamın güvenliğinden sorumlu olmayı sürdürür; aynı çalışma alanını paylaşan işverenler İSG konusunda iş birliği yapmak ve birbirini bilgilendirmekle yükümlüdür. Firma çalışanlarına karşı iş hukuku açısından doğabilecek sorumluluk ise ayrı bir konudur ve alt işveren sorumluluğu yazımızda anlatılmıştır.

Uygulamada işe yarayan bir kontrol listesi

Bu belgeler bir denetimde ilk sorulanlar arasındadır. Daha önemlisi, bir kaza olduğunda işverenin gerekli önlemleri aldığını gösteren kayıtlardır.

Denetimde ne olur?

İş sağlığı ve güvenliği yönünden denetim yetkisi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın iş müfettişlerindedir. Müfettiş genellikle önce belgeleri ister: risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları, acil durum planı. Ardından sahayı gezer; ıslak ve uyarısız zemin, kaçış yolunda bırakılmış temizlik arabası, etiketsiz kimyasal şişesi ya da kilitsiz kimyasal dolabı gibi durumlar sık tespit edilen eksikler arasındadır.

Tespit edilen eksikler için mevzuatta idari para cezaları öngörülür; daha ciddi durumlarda işin durdurulması da gündeme gelebilir. Ancak asıl risk ceza değil, bir kazanın ardından işverenin gerekli önlemleri aldığını gösterememesidir. Bu durumda hukuki ve mali sorumluluk çok daha ağır olabilir. Düzenli tutulan basit kayıtlar, bu riske karşı en etkili güvencedir.

İş yerinizin temizliğini planlı ve kayıtlı bir düzene oturtmak isterseniz ofis temizliği hizmetimizi inceleyebilir, alanınızı görmek için Kuzey Temizlik ekibinden keşif isteyebilirsiniz.